DÂN CA “VÍ, DẶM” HAY “VÍ,
GIẶM”?
Sau khi UNESCO vinh danh Dân ca
ví, dặm (giặm) của Việt Nam là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân
loại, nhiều người mới “ngã ngửa” vì không biết phải viết thế nào mới đúng chính
tả.
Trong thông cáo báo chí ngày
28-11 gửi tới các cơ quan truyền thông, Bộ Ngoại giao cho hay Dân ca Ví, Dặm
Nghệ Tĩnh của Việt Nam
đã được công nhận là “Di sản Văn hóa Phi vật thể đại diện của nhân loại”. Tuy
nhiên, trên website www.dsvh.gov.vn của Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa - Thể
thao và Du lịch (VH-TT-DL), trong danh mục Di sản văn hóa quốc gia, cơ quan này
lại gọi “Dân ca ví, giặm xứ Nghệ”. Tại hội thảo khoa học quốc tế “Bảo tồn và
Phát huy giá trị dân ca trong xã hội đương đại” (trường hợp dân ca ví, giặm
Nghệ Tĩnh) được Bộ VH-TT-DL phối hợp với UBND tỉnh Nghệ An, UBND tỉnh Hà Tĩnh
đồng tổ chức hồi tháng 5, BTC cũng dùng từ “ví, giặm” trong các tài liệu khoa
học. Điều này cho thấy không chỉ nhiều người mà giữa các cơ quan nhà nước cũng
không có sự thống nhất về cách gọi “ví, dặm” hay “ví, giặm”.
Các chuyên gia về ngôn ngữ cũng
có những quan điểm khác nhau về “ví, dặm/giặm”. Theo cuốn Từ điển tiếng Việt
(Hoàng Phê chủ biên, NXB Đà Nẵng - Trung tâm Từ điển học, 2011) thì hát dặm là
“lối hát dân gian ở Nghệ Tĩnh, nhịp điệu dồn dập, lời dựa vào thơ năm chữ, hai
câu cuối bao giờ cũng lặp lại về âm vận và câu chữ”, còn hát ví là “hát đối đáp
có tính chất trữ tình giữa trai và gái trong lao động” (như ví đò đưa, ví
phường nón, ví phường vải, ví trèo non). Còn “giặm” được hiểu là một động từ,
có nghĩa: 1. Đan, vá thêm vào chỗ nan hỏng; 2. Thêm vào chỗ còn trống, còn
thiếu cho đủ. Theo tác giả Đỗ Thị Kim Liên (Tạp chí Từ điển học và Bách khoa
thư, số 2-2012): “Gọi là ví, giặm bởi bài nào cũng chứa ít nhất một câu lặp lại
câu đi trước giữa khoảng trống hai khổ thơ, giống như giặm mạ thêm vào chỗ
trống. Bài ít thì chỉ một cặp giặm, bài nhiều thì có đến 12 cặp lặp lại”.
TS Tô Ngọc Thanh, Chủ tịch Hội
Văn nghệ dân gian Việt Nam ,
cho rằng gọi như thế nào thì phải tuân theo phong tục địa phương. “Tôi đã đi
thực tế ở vùng Nghệ Tĩnh nhiều năm nên hiểu đồng bào ở đây. Cách họ dùng là
“giặm”, theo nghĩa là thêm vào chỗ còn trống, chỗ đang thiếu, chứ dùng “dặm”
thì lại thành đơn vị đo lường độ dài rồi” - TS Thanh nói. Ông cũng giải thích
thêm, thể thơ của giặm là câu cuối cùng nhắc lại câu áp chót dưới hình thức
tương tự, ví dụ: “Bà trao cho một tiền/ Bà truyền mua đủ thứ/ Bà lại truyền đủ
thứ...”
Được biết, tại hội thảo khoa học
“Bảo tồn và phát huy các giá trị dân ca hò, ví, giặm xứ Nghệ” tổ chức ở TP
Vinh, tỉnh Nghệ An vào tháng 3-2011, căn cứ nhiều cứ liệu và luận cứ khá thuyết
phục, các nhà khoa học đã trao đổi và nhất trí là từ sau hội thảo sẽ sử dụng
cách viết “giặm” trên tất cả các văn bản chính thức. Tuy nhiên, có lẽ do cách
dùng “ví, dặm” đã quen thuộc với nhiều người, lại thêm sự thống nhất này chưa
được thông báo rộng rãi nên “ví, dặm” vẫn được dùng phổ biến.
Vậy gọi ví, dặm theo thông cáo
báo chí của Bộ Ngoại giao hay theo cách gọi ví, giặm của Bộ VH-TT-DL là đúng
sau khi được UNESCO công nhận là di sản phi vật thể đại diện của nhân loại?
HOÀNG LAN ANH
http://nld.com.vn/
