NGHỆ SĨ ĐĂNG KHÁNH
VÀ NHẠC PHỔ
THƠ
Chương trình âm nhạc được hân
hạnh tiếp chuyện với nhạc sĩ Đăng Khánh để nghe ông chia sẻ về những kinh
nghiệm và kiến thức khi phổ nhạc cho một bài thơ.
Trước hết, nhạc sĩ Đăng Khánh
cho biết những điểm khác biệt giữa việc phổ nhạc cho một bài thơ và tự tay
người nhạc sĩ viết cả lời lẫn nhạc cho một bài hát.
Nhạc phổ thơ không đơn giản
Nhạc sĩ Đăng Khánh: Để có một bản nhạc hay phổ từ một bài thơ
hay là một việc làm tỉ mỉ và khó khăn. Khó khăn hơn là việc mình tự sáng tác ra
một bản nhạc cả lời lẫn nhạc. Có nhiều không để ý điều này, khi thấy một bài
thơ mình thích, cầm lên đọc, ngân nga vài câu lên bổng xuống trầm khi nhanh,
khi chậm là đã có cảm giác mình làm xong một bản nhạc, thực ra thì đó mới chỉ
là xướng lên giai điệu có sẵn trong một bài thơ, nhất là thơ lục bát của Việt
Nam chúng mình.
Nếu có nhiều người cùng phổ nhạc
cho một bài thơ lục bát thì sẽ có rất nhiều phần trăm là các bài có giai điệu
gần giống như nhau. Vì khi đọc hay xướng lên bài thơ đó thì vần điệu đã có sẵn
trong bài thơ rồi, nhiều khi người nhạc sĩ chỉ ghi xuống giai điệu đã có sẵn ở
trong đó và giá trị của bản nhạc lúc đó sẽ xuống thấp lắm, chỉ còn khoảng 20 –
30% thôi là bởi vì cả ca từ và giai điệu đều đã có sẵn của người thi sĩ cài sẵn
trong bản nhạc rồi. Đó là một trong những điểm khó, bởi vì nếu không để ý và
tránh thì mình sẽ vấp phải lỗi đó.
Ngoài ra, còn có những quy luật
khác khi “dệt” nhạc của mình vào một bài thơ. Một trong những kỹ thuật cần
thiết phải biết là các sử dụng các thang âm khác nhau để diễn tả tâm tình hay
cốt truyện ở trong bài thơ đó. Tôi lấy thí dụ thế này, nếu tôi phải phổ một bài
thơ tình thật lãng mạn cho một cô gái thiếu nữ thành thị sống ở Sài Gòn, Hà
Nội, Paris hay DC chẳng hạn, thì tôi sẽ dùng một thang âm Tây Phương, thất cung
7 nốt. Nếu anh gặp cô gái ấy ở miền thượng du Bắc Việt, thì bản thân tôi chắc
chắn sẽ dùng thang âm 5 nốt ngũ cung, ngũ cung Bắc Á, ngoài phía Bắc Việt Nam.
Thang âm ngũ cung Bắc Á này cùng gốc với thang âm Mông Cổ.
Trường hợp thứ ba, nếu cô gái
sống ở Cao Nguyên trung phần, ở Pleiku, Dalak, Radhe chẳng hạn, thì tôi sẽ phải
sử dụng thang âm ngũ cung Tây Nguyên là Chàm Radhe cùng gốc với thang âm Ả Rập,
Thổ Nhĩ Kỳ. Sau cùng hết, nếu một cô gái viết bài thơ là người Mỹ đen ở miền
Nam New York, thì tôi lại phải sử dụng thang âm blue 6 nốt để phổ một bài theo
điệu blue jazz.
Đấy là một trong những yếu tố cần
thiết để phổ nhạc cho một bài thơ. Thang âm là điều đầu tiên để xác định ngôn
ngữ của nhân vật, rồi sau đó là những kỹ thuật khác để diễn tả tâm tình vui
buồn, khổ đau, cay đắng hay là những tâm tư đen tối, sa đọa tù đày ở bên trong
suy nghĩ của người viết bài thơ đó. Nếu tất cả những điều trên đây, ở trong âm
nhạc, ở trong văn hóa của mình tuôn ra thì nó dễ, còn so với việc mình phải dệt
nhạc của mình vào một bài thơ có sẵn, mà phải theo những quy luật hay kỹ
thuật cần có để có một tác phẩm có giá trị nghệ thuật thì nó khó hơn.
Xin quay lại với nhạc sĩ Đăng
Khánh, khi chúng tôi hỏi ông liệu những bài thơ trúc trắc, không theo vần điệu
thì người nhạc sĩ sẽ gặp khó khăn gì khi đưa nhạc của mình vào bài thơ và việc
chọn lựa của người nhạc sĩ khi giữ nguyên tác một bài thơ hay phải đổi lời một
số đoạn trong bài thơ khi phổ nhạc.
Nhạc sĩ Đăng Khánh chia sẻ tiếp:
Như anh Vũ Hoàng mới nói là khó
khăn nhưng thật ra nó lại có ưu điểm trong một bài thơ không có những thể điệu
đã cài sẵn trong đó, thí dụ như những bài thơ lục bát, song thất lục bát, thất
ngôn bát cú chẳng hạn thì nó có vần điệu sẵn trong đó rồi, cho nên nếu mình phổ
nhạc bài thơ đó, mình phải tìm cách thoát ra khỏi vần điệu đó vì mình muốn âm
nhạc của mình cài vào hay dệt vào trong bài thơ đó, chứ mình không muốn mượn
giai điệu có sẵn trong bài thơ đó để làm ra một nhạc phẩm vì hóa ra đó là nhạc
phẩm của ông thi sĩ đó với cả lời lẫn nhạc hay sao.
Thực ra, những bài thơ ít vần
điệu, có sự trúc trắc ở trong đó, nếu mình khắc phục được nó, để mình chuyển
vần điệu của mình vào, chuyển giai điệu của mình vào và áp dụng được những quy
luật của âm nhạc để cho nó có một bản nhạc có giá trị. Một bản nhạc có giá trị
là một bản nhạc có đầy đủ giai điệu hay nhưng quy luật phải đúng, phân câu phải
đúng… Trong trường hợp đó, mình phải có sự phấn đấu với bản nhạc đó thì đó là
ưu điểm để mình phát huy được âm nhạc riêng của mình dệt vào trong bài thơ.
Thành ra, riêng cá nhân tôi thích
chọn lựa, nếu mình yêu thích một bài thơ mà mình định phổ nhạc, thì tôi muốn
chọn lựa những bài không có vần điệu cài sẵn, tức là những bài thơ tự do, những
bài thơ trúc trắc, nhưng không thể là trúc trắc quá, vì nếu vậy, thì mình sẽ
phải đổi quá nhiều lời của mình.
Cho nên, việc phổ nhạc cho một
bài thơ, trên nguyên tắc là mình không giữ nguyên bài thơ được, vì nếu muốn cho
đúng vần điệu, hay nói cho đúng là đúng là đúng cấu trúc một bản nhạc, thì có
những chỗ không thể bẻ theo âm điệu cài sẵn trong bài thơ, hay độ dài ngắn có
sẵn trong bài thơ, mà mình phải tự tạo ra phần giai điệu của mình. Do đó,
phải đổi cả lời và chữ trong một vài chỗ và không làm sai ý của bài thơ, để bài
nhạc của mình, nó là một bài thơ phổ nhạc của mình chứ không phải là đọc lên
bài thơ của thi sĩ.
Xin cám ơn nhạc sĩ Đăng
Khánh
VŨ HOÀNG
rfa.org
