ÂM NHẠC DÂN TỘC
MẤT DẦN CHỖ
ĐỨNG
Nghệ thuật dân tộc đang trở nên
bơ vơ, lạc lõng trước cơ chế thị trường, xu hướng sính nhạc ngoại, quay lưng
với âm nhạc dân tộc của phần lớn giới trẻ ngày càng đáng báo động…hay nhạc
dân tộc thưa vắng người nghe, mất dần bản sắc, biến dạng và mất chất… đang là
những điều trăn trở suy nghĩ của nhiều nhà nghiên cứu và thẩm định âm nhạc tại
Việt Nam.
Những điều tâm huyết này đã được
chia sẻ trong hội thảo khoa học “Âm nhạc dân tộc với cuộc sống hôm
nay” do Trung tâm nghiên cứu bảo tồn và phát huy âm nhạc dân tộc tổ chức
hồi tháng 8 vừa qua tại TPHCM.
Nếu nhìn vào thực trạng của âm
nhạc Việt Nam, người ta thực sự lo lắng khi thấy đa số thanh thiếu niên hiện
giờ rất sành điệu với các trào lưu pop, rock, nhạc Hàn, nhạc Hoa, anh Ngữ mà
đang quay lưng lại với chính âm nhạc dân tộc, âm nhạc dân tộc đang mất dần vị
trí trong thị hiếu nghe nhìn trong giới trẻ Việt. Liệu đó là lỗi của họ, của
những người nghệ sĩ làm nhạc dân tộc hay xét rộng ra là lỗi của một chính sách
bảo tồn các di sản văn hóa phi vật thể của Việt Nam ? Câu hỏi hẳn không dễ trả lời
phải không thưa quí vị?
Tính cho đến thời điểm này, Việt
Nam đã có 5 di sản văn hóa phi vật thể liên quan đến âm nhạc được UNESCO (Tổ
chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên Hiệp Quốc) công nhận là
di sản văn hóa phi vật thể và truyền khẩu nhân loại, đó là: nhã nhạc cung đình
Huế, Không gian văn hóa Cồng chiêng Tây Nguyên, Ca trù, Quan họ và Hát Xoan Phú
Thọ. Nhưng vì sao giới trẻ ngày càng thờ ơ lãnh đạm với âm nhạc dân tộc,
vì sao nhiều năm trời, dòng nhạc dân tộc không có tác phẩm nào thực sự xứng
tầm… Chia sẻ với chúng tôi những băn khoăn, trăn trở của dòng nhạc dân tộc,
G.S, T.S Trần Quang Hải, người bỏ tâm huyết nghiên cứu nhạc dân tộc nhiều chục
năm qua, tỏ rõ lo âu:
Vấn đề bảo tồn (dân ca) người ta
đã nói rất nhiều, nhưng đến khi thực hiện lại không có gì hết. Tôi lấy một thí
dụ về ca trù. Kể từ khi ca trù được tôn vinh là di sản văn hóa phi vật thể do
UNESCO phong tặng năm 2009. Theo luật của UNESCO, khi được đưa vào danh sách
của di sản văn hóa phi vật thể cần được khẩn cấp cứu trợ, trong vòng 4 năm phải
làm kiến nghị báo cáo đưa ra tất cả những gì cho thấy rằng bảo tồn có được
chính phủ lưu ý tới cũng như vấn đề phát triển và phát triển như thế nào. Sau 4
năm, bây giờ tại Việt Nam, tôi thấy những (nghệ sĩ) lớn tuổi không được giúp
đỡ, bồi dưỡng, còn những người trẻ thì lại hướng về nhạc ngoại lai, nhạc Hàn,
nhạc Tây phương, hip hop, techno, rap rồi nhạc pop.
Thưa quí vị, theo giáo sư Trần Quang
Hải, những người đi học về đàn tranh hay các nhạc cụ cổ truyền khi ra trường
rất khó kiếm được việc làm mưu sinh, còn những người đi học ca trù thì tương
lai cũng không biết làm sao cả, trong khi những nghệ sĩ này phải bỏ ra 5 – 7
năm để học tập, chưa kể điều kiện học tập còn nhiều thiếu thốn. G.S Trần Quang
Hải chia sẻ thêm:
Còn những loại khác như quan họ,
hát xoan… chúng ta có rất nhiều, nói rất nhiều, ai nấy cũng đều muốn truyền
thống âm nhạc của tỉnh, của làng mình phát triển và kêu gọi, để sao cho loại
nhạc đó được phát triển đúng theo đường lối của ông cha ta để lại. Thế nhưng,
bây giờ càng ngày càng đi xa, mang lên sân khấu, pha trộn với những điệu vũ vào
trong đó, thí dụ, hát quan họ giờ không còn hát chay, hát mộc nữa mà là phải
hát có nhạc đệm, thành ra tất cả những điều đó hoàn toàn đi sai hết so với
những gì mà UNESCO đưa ra để giúp cho những truyền thống đó được bảo tồn một
cách chính xác.
Dàn nhạc dân tộc Việt Nam (thuộc Học viện Âm nhạc quốc gia Việt Nam )
biểu diễn tại Nhà hát lớn Hà Nội (2010).
Tìm giải pháp
Dưới góc nhìn của một người đã
dành nhiều thời gian nghiên cứu về âm nhạc dân tộc, cũng như đã từng góp ý
nhiều cho nghệ thuật dân gian nước nhà trong những đợt xét tặng của UNESCO cho
các di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam, G.S Trần Quang Hải cho rằng, một mặt
nhờ có phong tặng của UNESCO mà các thể loại dân ca truyền thống của VN được bè
bạn quốc tế biết đến nhiều hơn, nhưng mặt tiêu cực lại là ý thức của những
người khai thác và sử dụng các giá trị văn hóa này, họ đã khiến cho các truyền
thống đó bị đi sai lệch:
Tôi thấy UNESCO đã tôn vinh những
loại nhạc đó không phải là để đem lại một sự ích lợi, mà rốt cuộc lại làm cho
những truyền thống đó càng ngày càng đi sai lệch, vì thế đó là một điều rất hại
và Việt Nam đã tốn rất nhiều tiền để được một danh hiệu của UNESCO. Rồi từ đó,
họ lại khai thác, lợi dụng dùng vào trong du lịch, dùng vào trong chiều hướng
hoàn toàn đi phản lại đường lối của nhạc cổ truyền. Thành ra, tôi thấy rằng điều
đó càng ngày càng làm cho nhạc cổ truyền càng ngày càng đi vào chỗ bế tắc và sẽ
không bao giờ có thể thoát ra được.
Vậy không lẽ, dân ca Việt Nam sẽ
đi vào chỗ bế tắc khi người làm nghệ thuật dân ca thì không ý thức được hết
cách bảo tồn, trong khi, giới thưởng thức trẻ tuổi thì không mặn mà với truyền
thống dân tộc. Câu hỏi mang tính giải pháp nào cho nhạc dân tộc Việt Nam
được chúng tôi đưa ra và G.S Trần Quang Hải bộc bạch:
Chúng ta cần phải nhận thức rằng
những báu vật sống ngày càng ra đi và để lại một lỗ trống rất lớn, không có một
chương trình giáo dục nào đưa nhạc cổ truyền vào trong trường học và phải
khuyến khích làm sao để có được những chỗ cho những người đi học nhạc cổ truyền
có nơi dạy, học và phát triển. Đồng thời, làm sao phải bồi dưỡng cho những báu
vật sống có đủ kinh tế để sống, từ đó, họ mới có thể truyền lại và những người
học nhạc cổ truyền mới thấy được đó là phương pháp, điều kiện có thể sinh sống
được, chứ không phải chỉ học chơi. Vì vậy, đó không phải chỉ là một vấn đề cho
một vài người trong chúng ta kêu gọi được, mà đây là cả một đường lối chung của
một chính phủ, cơ quan giáo dục, để từ đó, tạo nên một sự hợp tác chung của tất
cả các nghệ nhân trên khắp Việt Nam .
G.S Trần Văn Khê, cha ruột G.S
Trần Quang Hải từng nhận định “nếu để mất âm nhạc truyền thống thì ngàn
vàng không thể mua lại được, mọi hành động quay lưng với văn hóa là có tội với
tổ tiên.” Hi vọng rằng, với sự chung tay góp sức của các cơ quan phụ trách
văn hóa, các nghệ sĩ âm nhạc dân ca tâm huyết, và hơn hết là ý thức bảo tồn các
giá trị truyền thống của mỗi chúng ta, mà nghệ thuật âm nhạc dân tộc sẽ mãi
trường tồn như một minh chứng cho sự phong phú và giàu có của nền âm nhạc Việt
Nam cổ truyền.
VŨ HOÀNG
http://www.rfa.org
